Na Sinucodo Siliva

E vola o Paula Rakabikabi

Ni curu mai vale o Titilia, na taci watiqu e lauta na mataqu e rua na ka. Na imatai na vinivo damu katabuto e daramaka mai. Kena ikarua, na itaube sinucodo siliva tatibi e domona. O Titilia e gone vei watiqu. Me vaka ni yalewa damudamu qai tolo maresa, ka mai cokaidrauna tu yani nona buiniga, au rawa ni kaya ni sa marama rairai totoka dina, ka ra na raikiviti koya kece ga na cauravou e tolonisala. E vesuka noqu vakanananu na sinucodo siliva e domoi Titilia. Ena mua ni itaube ya e lili toka kina e dua na uto, taliva tale ga. “Na cava e katoni tiko ena uto ni nom sinucodo?” au tarogi Titilia. ”mm,” tara na uto o koya qai bolairua na uto “Memory fades yet love remains!” Niu
vakamoica e lomaqu na veivosa oya, e votu sara vei yau na loloma nei buqu vei keitou na makubuna. Ia sa Vakacegu o buqu. Dau wewenigusui keitou ena veigauna o Bubu Losavati Lotulevu, ni marama dauloloma. O koya e tinai tamaqu ka keimami mai kali ka susugi vua e vica na makubuna ena koro lailai e Matailabasa ena yasana o Macuata. O buqu e marama damudamu, e uluwai. Na watina o Semesa Matanawa na qase ni Vabea mai Kadavu ka sa tukaqu vakacabecabe. Rau mai veitauri kei nau Losavati ni sa mate na tukaqu dina, ya o noqu yaca o Paula.

O nau Losavati e nona bula na dauveiqaravi. Ni cakacaka voli i vale se lai qoli kei ira na marama, dau sega ni yali vei koya na itaube siliva, vaka sara ga e a taubena yani o Titilia ena siga ya. Me vaka niu gonenitoko nei nau Losavati, keirau dau sava isulu i uciwai ka rauta ni vemama na maile mai na koro lailai o Matailabasa me gole vaka i na veidelana ka qara i na vualiku ni vanua o Bucaisau, ena tikina o Labasa. Kevaka eda gole mai na tauni o Labasa me gole i Nadogo, eda na sega ni calata na bucabuca balavu mai Nagigi, ena tolo ni buca qo e davo toka kina na koro o Matailabasa. Qo na koro e sega ni taqusi rawa mai noqu vakasama niu a susugi kina ena imatai ni yabaki va ni noqu bula.Io na itaube e dau lili toka ena domoi nau, dau vesuka na mataqu na kena tibitibi ni cilava na rarama ni matanisiga ena tolo ni wai bula ni drodro ena siga katakata. Keimami dau silima ka savasava kina na lewe ni koro.

Na itaube qo e tiki ni bula nei nau, au sega ni raica me luvata se solia tale vei dua. Ena vei gauna kece e nakoro, se soqo ni lotu, vakavanua, se vakoro, na itaube siliva oya ena taubena toka ga.Sa vaka me mai tiki ni yagona na taube. Vei ira kece na bubu e nakoro, o nau Losavati ga e kilai ni na toka ga e domona na taube. Ni keirau tiko e vale, talitali se vakasaqa, o nau ena qarauna me kua ni lutu se cavuka na itui ni nona taube. E sega vakadua ni luvata se biuta vakatikitiki ni veisau isulu, lumulumu se meke ena soqo ni marau. O itaube siliva ena taliva toka ga mai
vunidomona. Ni keirau sa gole vata i qoli i matasawa ena dua na siga Vakarauwai ni rauta na vitu ena mataka lailai, au sa nanuma sara meu tarogi nau, “O cei e solia vei iko na itaube siliva e toka e domona, nau?” Io o buqu, kevaka o via vosa vua ena dua na ka e baleta na nona bula, mo digitaka na kena gauna donu. Ke sega ena rawa ni kemu mai e dua na isa ni vosa – o na gunu wai ni bele dina! Ia ena mataka qo, au kila ni yalo mamarau o nau baleta ni sa volia vua o tukai Semesa e dua na nona retio vou lailai mai na sitoa nei Kalyanji Pala mai Labasa. Ni keirau taubaletaka e rauta ni rua veimama na maile, e muria na sala ni qiqi ni sitima ni dovu ena bucabuca o Nagigi ka dau gole i Nakorovatu mai matasawa. Sa vuki me dua na vanua ni gae kei na vakatakakana. Ia ena gauna oya, 1955, na lala na vanua o Korovatu, e vica toka na kena vuniniu, vunimaqo, toka saraga e matasawa tadrava yani na wasawasa.

Eda raica ni lai ciri toka mai e matada na yanuyanu o Mali. Ena gauna ya, se sega ni dua na vale se tara. Keirau yaco yani i Korovatu, rau gole tale ga o Emosi kei Temalesi na tavalei nau, kau dau kacivi koya tale ga me o nau Malesi. O nau Malesi e dau kana tavakoniviti ka tibi na kena
suluka vadra se draunivudi, vaka tale ga kina o nau Losavati. Na vakuvukuvu e sega ni ka ni veiwali vakabibi ni dau oti e dua na itavi. Ni keitou yaco yani i matasawa sa di caracara sara tu ga na mati. Sega ni bera sa kaya o nau meu qito voli ga ena nuku, gole o koya kei nau Malesi me rau lai caka sasalu. Sa lesi tale ga vei Emosi me cabuka, na drauniniu kei na vica na draunijaina me mai ibenikana.Kila ga ni vaka e sere na wanikoli niu sa cici ka vakatoqiqi ena delaninuku. Au kaila ka buluti yau kina, au tobo kaiki ka lagalaga sere, au vosavosa i yaloqu niu vatatalo lako ena veinuku mai Korovatu. O Emosi e yau buka kei na draunijaina drokadroka, ia e sega ni laivi yau na matana ena nona vakaraici yau tiko baleta oya na itavi sa solia vua o rau na nau.

Ni sa sigalevu, sa tekivu me sa lolo mai na ua, sa tekivu me ubia mai na delanimati, sa tacoka veitarataravi na ua ena nuku. Sega ni dede, rau sa lesu mai o nau Malesi kei bubu Losavati. Sa sinai na nodrau noke ka sa vivi toka mai na nodrau itaraki. E totolo ga na ligai keitou ni sa tavu na ika, icoi tavioka, kena wainigunu na bu! Oti oya, dua sara na kedru lekaleka e matasawa. Ni lutu na moce nei bu Losavati, au malele sara ina itaube e domona. Au toso lo yani au sereka na itui e domona, au vakatatalo sara toka e yasadratou.“Paula!” Au rika ca ni sa kacivi yau mai o buqu. ”Io nau.” “La mai ini, cei ovola mo ara noku itaube?” Sa karaci yau mai o bu. E vuka na yaloqu, sa sega ni rawa niu vosa se toso. Na tamani rere bula sa curumi yau. Sa qai nini ga o nau, e yaluma na ligaqu qai tatavulaki yau ena dua na
tabanikau. Niu via caraka meu dro sa sega ni rawa. “Oilei nau, u sa maʔe!” Au tagi lagalaga ia e sega ni via rogoca o buqu! “Niʔua mo inia nomu siosio.” E waqa na matana ka cawa mai na boi ni tavako niu sa karaci. “Io u sa inia nau!” au
sauma yani. “Io mo inia ni?ua!” Sa qai vakadaberi yau o nau qai vosataki yau, ni se bera vakadua ni luva mai domona na itaube
oya, ni o yau sa qai dua e doudou meu luvata. Ia, au sega ni nakita meu vakayacora va ya vei buqu se meu vakacudrui koya. Au dau taroga lo tu se cava sara mada na bibi ni itaube oya. E sega tale ga ni dua e sauma vei yau, au qai galu kaya tu yani ena dua na gauna balavu, me
yacova sara niu sa cauravou.

Niu sa levu vakalailai, rau sa lakovi yau yani o ta kei na meu sa lesu tale i vale e Nasekula,Labasa, ni dodonu meu sa lai tekivu vuli ena praimari, kalasi dua. Au guilecava sara tu vakadua na itaube nei nau ena gauna kece ni noqu vuli ena praimari kei na sekendri. Niu sa dewa mai i
na Univesiti ni Ceva e Laucala ena 1974, sa qai leqa kina o buqu, o Nau Losavati. Kalouca sara vakalevu niu sega ni tiko ena nona veibulu.
Ena sereki levu ni vuli ni yabaki 194, au a gole sara i nakoro, lai veisiko i Matailabasa meu tovolea meu semati yau tale vei ira na wekaqu, ni oti e tini vakacaca na yabaki. Ni keitou yaco yani e Matailabasa vakavuvale, e se bula tiko ga o tukaqu Semesa, e sa kena turaga sara. Ena loma ni neimami veitalanoa kei na veiwali, au taroga na itaube nei nau. E kadrumi yau lo mai i dakuqu o nau Malesi, keirau veimokomoko ka reguci yau. “Isa yacai maku, o sa walili o kai basia viro ini?” Au kaya vua, “I sa walili nau?” “Sa veisau na gauna Baula; sa maka ni bo i mada,” vosa mai o nau Malesi. “Nau Ma, kai vacava na itaube nei nau Savati?” “Io a bo i…meu alanoa mada vei io,” e sauma mai o koya.

Oqo na italanoa nei nau Temalesi me baleta na sinucodo nei buqu. Na sinucodo siliva e a lolomataka e dua na itaukei ni sitoa mai Labasa vei rau o buqu kei tukaqu. O Kalyanj Pala e dua na turaga ni Bobei se Gujurati, eratou veiwekani voleka ni ratou a susu yani ena saulanikoro e
Matailabasa ena gauna ni qirimiti. Dua na luvena tagane a tauvi milamila ka qai voleka sara ni ciba. Ni sa qara bula o Kalyanji Pala, ni sa oti kece na wainimate vakavalagi mai valenibula, sa qai taroga vei tukai Semesa me dua na wainimate e kila ka rawa ni vakabulai luvena. Me vaka ni ra dau kila tu na veiwai vakaViti o ira na noda qase, e sega ni bera nona vakadonuya me vukei wekana na turaga ni Idia o tukai. Kau mai na kau, kari, tauvuloni, kau sara vei Kalyanji Pala. Ena gauna e gunuva kina o luvena na wai oya e laurai sara ga na veisau. Oti na milamila, seavu na katakata qai mai tau donu nona icegu. Oti e 3 na macawa sa bula vinaka sara o cauravou. Ena dua na siga Vakarauwai eratou a gole yani vakavuvale i Matailabasa me ratou lai vakavinavinaka. Levu sara na ti, valawa, suka, sucu kei na kakana tawai tini. Ia e dua na kisi veva tatalivaliva e olo ena pepa ni loloma qai dua toka na kena card. Ni tau oti na vosa ni vakavinavinaka, sa soli sara na nodratou iloloma vei rau o buqu kei tukaqu,
ratou wasea vata e dua na ti lailai. Ratou sega ni vulagi e nakoro baleta e levu vei iratou na qase a susugi yani ena loga ni veidovu e Matailabasa. Sa ka levu nodratou vakavinavinaka kei na marau, ni sa bula o nodratou cauravou. Ke sega oya sa gole sara ga i tei tarawau. Ni cereka na ilo ni loloma o nau, dolava na kisi veva e raica ni koto mai loma e dua na itaube siliva. Tomika
cake ka mai qoroya tu na kena totoka.

Oti ga e tolu na yabaki mai na siga oya, sa tekivu buawa na rai nei nau, sega ni dede sa mai boko vakadua yani na matana. Me yacova na siga e mate kina, e sega ni vinakata o koya me luva na itaube oya. Ni sa bulu oti o nau, sa qai tukuna o tukaqu ni itaube oya e vaka me sa dau itokani
dredre nei nau. E vakila o koya ni veisau mai na ivukivuki nei nau e lomanivale, yaco sara me mosimosi na domona kei na uluna, ia na itaube ena sega vakadua ni luva laivi.

Sa dua na ka na nona vosota o tukaqu na cudru kei na vosavosa nei buqu ena gauna e sa mataboko kina, so na gauna ni dau mosi na uluna. Ni vo ga e rua na vula me vakacegu o nau, sa qai lomasoli me luva na itaube. E qai rawa ga ena nona kerekere o tukaqu. Io, ena loma ni vula rua oya e raica o tukaqu ni veisau na nona itovo vua ka malumu na nona ivosavosa e loma ni vale. Vakabauta o tukaqu ni itaube oya e rairai e a cabori ena dua na kaukaua tani ka sa mai vakavu leqa vei rau vakaveiwatini. E tinia o nau Malesi a kaya na iloloma sinucodo siliva e rairai totoka dina, ia na kena kaukaua sa mai vunileqa e vale. Sega ni veika kece e lolomataki e kauta mai na vakacegu vei keda. Eso e vuni leqa dina me vaka na itaube siliva oqo.